De Vijfde Symfonie in E mineur, Op. 64 van Pjotr ​​Iljitsj Tsjaikovski werd gecomponeerd tussen mei en augustus 1888 en werd voor het eerst uitgevoerd in Sint-Petersburg in het Mariinsky Theater op 17 november van dat jaar, onder leiding van Tsjaikovski zelf. Het werk is opgedragen aan Theodor Avé-Lallemant.

De vijfde symfonie werd gecomponeerd in 1888, tussen de Manfred-symfonie van 1885 en de schetsen voor een symfonie in Es, die in 1892 werden opgegeven (afgezien van het hergebruik van materiaal uit het eerste deel voor een Allegro Brillante voor piano en orkest een jaar later). Wat betreft de genummerde symfonieën: Tsjaikovski’s Vijfde Symfonie werd gecomponeerd tussen de Vierde Symfonie, die tien jaar eerder was voltooid, en de Zesde Symfonie, die vijf jaar later werd gecomponeerd, in het jaar van het overlijden van de componist.

In tegenstelling tot zijn twee voorgangers heeft Symfonie nr. 5 geen duidelijk programma. Op 15 april 1888, ongeveer een maand voordat hij begon met het componeren van de symfonie, schetste de componist een scenario voor het eerste deel in zijn notitieboekje, met daarin “… een volledige berusting in het lot, wat gelijkstaat aan de ondoorgrondelijke voorbestemming van het lot …”. Het is echter onzeker in hoeverre dit programma in de compositie is gerealiseerd.
Net als Symfonie nr. 4 is Symfonie nr. 5 een cyclische symfonie met een terugkerend hoofdthema. In tegenstelling tot nr. 4 is het thema echter in alle vier de delen te horen, een kenmerk dat Tsjaikovski voor het eerst gebruikte in de Manfredsymfonie, die minder dan drie jaar voor nr. 5 werd voltooid.

Het werk is georkestreerd voor 3 fluiten (de 3e fluit speelt ook piccolo), 2 hobo’s, 2 klarinetten in A, 2 fagotten, 4 hoorns in F, 2 trompetten in A, 3 trombones, tuba, pauken en strijkers.

De symfonie bestaat uit vier delen:

1. Andante – Allegro con anima (E mineur) – Molto più quietlo (D groot – E groot)
2. Andante cantabile, met alcuna licenza (B mineur – D majeur)
3. Valse. Allegro moderato (A majeur) (Trio in F♯ mineur)
4. Finale: Andante maestoso (E groot) – Allegro vivace (E klein) – Meno mosso (E groot)

3e deel: Wals

Wals thema 1 (viool 1):

Wals thema 2 (hobo 1):

Wals thema 3 (fagot):

Trio:

Het derde deel is een wals, met enkele ongebruikelijke elementen, bijvoorbeeld de hemiool en een onevenwichtige frasestructuur aan het begin van het deel. Deze elementen nemen de overhand in het trio-gedeelte, dat een scherzo is. Het scherzo-thema, aanvankelijk gespeeld door de eerste violen, kan worden gezien als een superpositie van 4/4 over 3/4. De hemiool wordt opnieuw gebruikt als overgangstechniek (mm. 97-105). De wals keert terug, maar met de textuur van het scherzo.

De terugkeer van het motto-thema in het derde deel, voorafgegaan door een wals in een majeurtoonaard, doet denken aan de opening van de symfonie, maar met een hemiool-element: